آن مشاهده كنيم ، كه گاه با سكوت و تشجيع همراه است ، و زمانى ديگر با همكارى ، / 41 و بنا بر اين كسى كه متحمل جزا مىشود در غالب موارد يك فرد نيست بلكه تمام مجتمع در آن دخيل است . در آن هنگام كه قرآن از حكمت جزا سخن مىگويد ، براى ما مثلى از واقعيت جوامع گذشته مىزند كه ، با وجود نيرومندى و كيد ، به جزاى كارهاى خود رسيدند ، و اين ناحيه از تاريخ بشرى منعكس كنندهء هدفدارى و عقلانى بودن زندگى است . هر كس كه كارى را انجام مىدهد ، نمىتواند از مجازات آن فرار كند ، پس اگر جزا بى فاصله و فورى به او نرسد با فاصله و در آينده آن را ملاقات خواهد كرد ، و در دعاى كميل تعبيرى از اين حقيقت در ضمن گفتهء امام على ( ع ) بدين صورت مىخوانيم : « و گريختن از حكومت تو امكانپذير نيست » . « 14 » از انديشه جزا به آن هدايت مىشويم كه دنيا دار ابتلا و آزمايش است ، و اين كه ناگزير بايد جهانى ديگر براى رسيدن به جزاى هر عمل وجود داشته باشد ؛ مشاهده مىكنيم كه بعضى از مردم مىميرند بى آن كه به جزاى كامل خود در زندگى رسيده باشند ، يا به مقدارى كمتر از آن چه كه مستحق آن‌اند . . . آيا جزاى هيتلرى كه جهان را به جنگى كشيد كه در آن 60 ميليون نفر كشته شدند ، تنها اين بود كه با انتحار از دنيا بيرون رود ؟ و آيا جزاى شمر كه قلبهاى ميليونها نفر را در تاريخ با كشتن سيد و آقاى جوانان اهل بيت اندوهگين ساخت ، اين بود كه به قصاص كشته شود و بس ؟ ! . . . براى آنان جزايى بزرگتر از اين در جهان ديگرى است كه همگان در آن جا به جزاى واقعى خود مىرسند . روش طرح موضوعات مختلف در قرآن روشى بسيار حكيمانه است ، كه از طرفى ما را از جزاى مجتمعهاى پيشين با خبر مىسازد ، و از سوى ديگر از هدفدارى آفرينش سخن مىگويد ، و سپس روز قيامت را به ياد ما مىآورد ، و چون اين سه

--> ( 14 ) - مفاتيح الجنان ، دعاى كميل .